Ένα από τα πράγματα που προσέχει κανείς όταν περπατάει στις σκάλες ανάμεσα στις ελιές στο κτήμα είναι οι μικρές τρύπες στο χώμα, συχνά στο πλάι των σκαλοπατιών ή λίγο πιο μέσα, εκεί που αρχίζει η ρίζα της ελιάς. Δεν είναι ζημιά από νερό ή από μηχανήματα. Είναι οι είσοδοι των μυρμηγκοφωλιών, η «πρόσοψη» ενός δικτύου στοών που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι αλλά αλλάζουν πραγματικά τον τρόπο που λειτουργεί το έδαφος.
Τα μυρμήγκια σκάβουν στοές σε διάφορα βάθη και κατευθύνσεις. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι παίρνουν ένα τμήμα του εδάφους που τείνει να συμπιέζεται –ειδικά στα περάσματα, στις σκάλες, στα σημεία που περπατάμε ή πατάμε με τα πόδια και με φορτηγάκι– και το κάνουν πιο «ανοιχτό». Εκεί που πριν η βροχή θα έφευγε επιφανειακά, τώρα βρίσκει διόδους για να εισχωρήσει βαθύτερα. Εκεί που ο αέρας δεν κυκλοφορούσε εύκολα, τώρα υπάρχουν κανάλια από τα οποία μπορεί να περάσει οξυγόνο.
Η ελιά, ειδικά σε ξερικές συνθήκες όπως στην Ανατολική Μάνη, βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις επιφανειακές της ρίζες, στα πρώτα 20–40 εκατοστά του εδάφους. Από εκεί παίρνει τη μεγαλύτερη ποσότητα νερού και θρεπτικών στοιχείων. Αυτές οι ρίζες, για να λειτουργούν σωστά, χρειάζονται οξυγόνο. Αν το έδαφος είναι πολύ πατημένο και «κλειστό», οι ρίζες δυσκολεύονται να αναπνεύσουν. Οι στοές των μυρμηγκιών λειτουργούν σαν ένα φυσικό δίκτυο αεραγωγών και αγωγών νερού: διευκολύνουν την ανταλλαγή αερίων, βοηθούν στη στράγγιση όταν έχουμε έντονη βροχή, αλλά και στη συγκράτηση υγρασίας σε βάθος όταν η επιφάνεια ξεραίνεται.
Τα μυρμήγκια δεν μετακινούν μόνο χώμα. Συλλέγουν μικρά οργανικά υπολείμματα, φυλλαράκια, σπόρους, κομματάκια ξύλου. Κάποια τα καταναλώνουν, κάποια τα αφήνουν να σαπίσουν μέσα στο έδαφος. Έτσι συμμετέχουν και στην ανακύκλωση της οργανικής ουσίας. Για έναν παραγωγό που εφαρμόζει αναγεννητική καλλιέργεια, όπως προσπαθώ να κάνω στο KOTRAPHOS ESTATE, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: στόχος δεν είναι απλώς να «κρατήσουμε ζωντανά τα δέντρα», αλλά να διατηρήσουμε και να ενισχύσουμε τη ζωή μέσα στο έδαφος. Τα μυρμήγκια είναι μέρος αυτής της ζωής, όχι εχθρός της.
Στη συμβατική λογική, κάθε έντομο συνδέεται εύκολα με τη λέξη «πρόβλημα» και η αυθόρμητη αντίδραση είναι το εντομοκτόνο ή το ισοπέδωμα των φωλιών. Στο κτήμα αποφεύγω αυτή την προσέγγιση. Δεν ρίχνω φάρμακα για να «καθαρίσω» τις σκάλες από τις μυρμηγκοφωλιές και δεν τις καταστρέφω. Αντίθετα, η παρουσία τους μου δίνει συχνά πληροφορίες: σε ποια σημεία το έδαφος κρατάει υγρασία, πού η δομή του είναι πιο σταθερή, πού φαίνεται να υπάρχει περισσότερη οργανική ουσία.
Όταν ήμουν παιδί, δεν τα σκεφτόμουν καθόλου όλα αυτά. Όπως πολλά παιδιά, πατούσα τις μυρμηγκοφωλιές για παιχνίδι, έβλεπα τα μυρμήγκια να τρέχουν έξω πανικόβλητα και εκεί τελείωνε η παρατήρησή μου. Κανείς δεν μου είχε πει τότε ότι κάτω από τα πόδια μου υπήρχε ένα σύστημα στοών που βοηθά το έδαφος να αναπνέει και επηρεάζει την υγεία των δέντρων. Σήμερα, περπατώντας στις ίδιες αναβαθμίδες, προσέχω πού πατάω. Όχι από ρομαντισμό για τα μυρμήγκια, αλλά γιατί ξέρω ότι κάθε μικρή τρύπα στο χώμα είναι ένδειξη ζωντανού εδάφους.
Για κάποιον που δεν ασχολείται με την καλλιέργεια, οι μυρμηγκοφωλιές στις σκάλες μπορεί να φαίνονται σαν ακαταστασία ή σαν ατέλεια σε έναν «καλοφτιαγμένο» ελαιώνα. Για μένα είναι το αντίθετο: είναι ένα από τα σημάδια ότι κάτω από την επιφάνεια, στο ίδιο επίπεδο με τις επιφανειακές ρίζες της ελιάς, υπάρχει συνεχής δραστηριότητα. Μικροοργανισμοί, ρίζες, έντομα και οργανική ουσία δουλεύουν μαζί. Σε αυτό το πλαίσιο, τα μυρμήγκια είναι συνεργάτες στην αναγεννητική καλλιέργεια, ακόμη κι αν δεν το ξέρουν. Και η δουλειά τους, όσο διακριτική κι αν είναι, επηρεάζει άμεσα την ανθεκτικότητα και τη ζωτικότητα του ελαιώνα.
